Çocuklarda konuÅŸma gecikmesi, yetersiz kelime daÄŸarcığı, ismi söylendiÄŸinde bakmama veya göz teması kuramama gibi belirtiler görüldüÄŸünde aile tarafından olaÄŸan karşılanabilir. Ancak bu belirtiler otizm habercisi olabilir. Günümüzde medyadan veya farklı diÄŸer kaynaklardan bir ÅŸekilde otizmi duymuÅŸ olabiliriz, ancak çoÄŸumuz hala tam olarak ne olduÄŸunu bilmiyoruz.

2 Nisan Dünya Otizm Farkındalık Günü aslında biraz da bunu deÄŸiÅŸtirmeyi umuyor; otizmle yaÅŸayan bireyleri desteklemek ve onlara karşı anlayışı ve hayata katılımlarını teÅŸvik etmek...

KTÜ Farabi Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh SaÄŸlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. ÖÄŸr. Üyesi Bahadır TURAN konuyla ilgili detaylı açıklamalar yaptı:

Otizm Nedir?

Tam adı Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan otizmde, kişilerde iki temel alanda zorluklara neden olan farklılıklar vardır. Bunlardan ilki sosyal etkileşim ve sosyal iletişim diğeri ise kısıtlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlar.

Sosyal etkileÅŸim ve sosyal iletiÅŸim

Arkadaşınızın veya iÅŸ yerindeki amirinizin bir köÅŸede size doÄŸru sessizce kaÅŸlarını çattığını hayal edin. ÇoÄŸu insan bunu görünce bir sorun olduÄŸunu düÅŸünür. Ä°ÅŸte otizmli bireyler için bu yüz ifadelerini anlamak ve uygun karşılık vermek mümkün olmayabiliyor. Ayrıca göz temasından kaçınma eÄŸilimindedirler. Özellikle otizmli küçük çocuklar genellikle baÅŸkalarıyla iletiÅŸim ve etkileÅŸim kurmak yerine yalnız oynamayı tercih ederler. Otizmli çocukların konuÅŸmayı öÄŸrenmeleri genellikle diÄŸer çocuklardan çok daha uzun sürer hatta konuÅŸmayı öÄŸrenemeyebilirler.

Kısıtlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlar

Otizmli çocukların belirli bir ÅŸeye karşı ilgileri çok fazla olabilir ve baÅŸka birçok ÅŸeye çok az ilgileri olabilir. Bu, küçük bir çocukken bir oyuncaÄŸa veya bir oyuncağın ufak bir parçasına aşırı odaklanmak veya daha büyük çocuklar ve yetiÅŸkinler için yoÄŸun bir ilgi alanına sahip olmak anlamına gelebilir. Otizmli bireyler düzen deÄŸiÅŸikliÄŸiyle baÅŸa çıkmakta zorlanabilirler, genellikle ritüeller ve rutinler onlar için gerçekten önemlidir. ÖrneÄŸin, her seferinde bir yerden baÅŸka bir yere aynı rotayı kullanmak isterler veya hep aynı renkte giysi giymek isteyebilirler. Alışkanlığı kırmak onlar için son derece zorlayıcı olabilir.

Otizmli çocuklar ayrıca sallanma veya el çırpma gibi tekrarlayan davranışlarda bulunabilirler.

Neden spektrum deniyor?

Otizm spektrum bozukluÄŸundaki "spektrum", otizmin çok çeÅŸitli semptom ve ÅŸiddette olabileceÄŸi anlamına gelir. Her bulgu her bireyde olmayabilir, farklı ÅŸiddette olabilir. Bazı “bulgu” gibi görünen durumların altta yatan nedeni farklı olabilir. Dolayısıyla bu bireylerin alanda çalışan çocuk ve ergen ruh saÄŸlığı profesyonelleri tarafından deÄŸerlendirilmesi ve uygun ÅŸekilde yönlendirilmesi kilit önem taşır.

Otizm kimlerde olur?

Otizm spektrum bozukluÄŸu, tek ve bilinen bir sebeple açıklanamaz. Otizmin pek çok faktörün birbiriyle etkileÅŸimi sonucunda ortaya çıktığı söylenmektedir. Son yıllarda yapılan çalışmalar hem genetik hem çevresel faktörlerin etkileÅŸiminden söz etmektedir. Yani herhangi bir ırktan, sosyoekonomik statüden veya etnik gruptan bir çocuk otizm tanısı alabilir.

Dünyadaki son istatistiklere göre her 44 çocuktan biri tanı alıyor ve bu daha önce bildirilen oranlardan daha yüksek. Kimin direk otizm tanısı alacağını önceden bilemiyor olsak bile, otizm ile iliÅŸkili bazı faktörleri artık biliyoruz. Erkeklerin otizmli olma olasılığı kızlara göre daha fazladır. Otizmli bir kardeÅŸi ve özellikle bir ikizi olan çocukların otizmli olma olasılığı daha yüksektir. GeliÅŸimsel sorunları veya Down sendromu gibi genetik ve kromozomal hastalıkları olanların otizmli olma olasılığı daha yüksektir. AraÅŸtırmalara göre, ileri yaÅŸta anne ve baba olmak çocukta otizm riskinin arttığına dair kanıtlar da bulunmaktadır. Otizme tam olarak neyin neden olduÄŸunu henüz bilmesek de çok sayıda geniÅŸ kapsamlı çalışma, aşıların otizme neden olmadığını göstermiÅŸtir. Bilgisayar, tablet, cep telefonu, televizyon gibi teknolojik cihazların aşırı kullanımı çocukların öÄŸrenme sürecini ciddi ÅŸekilde etkileyebilmektedir. Uygunsuz ve aşırı ekran maruziyeti çocukların dil ve sosyal geliÅŸimi baÅŸta olmak üzere birçok alanda geliÅŸimsel sorunlara yol açabilir. Otizm benzeri bulgular bu sorunlardan biri. Bu nedenle özellikle 0-3 yaÅŸ döneminde teknolojik cihazlarla temas halinde olmaktan azami kaçınmak gerekir.

Değerlendirme ve Tanı

Otizm tanısı çocuk psikiyatri doktoru tarafından çocuÄŸunuzun klinik deÄŸerlendirilmesi ve aileden alınan bilgiler sonucunda konulmaktadır. Bu klinik deÄŸerlendirmeye ek olarak bazı yapılandırılmış görüÅŸme yöntemleri kullanılabilmektedir. Bunlar; Autism Diagnostic Interview (ADI-R) ve Autism Diagnostic Observation Schedule (ADOS-2) ve The Developmental, Dimensional and Diagnostic Interview (3DI) ‘dir. Bu yöntemler ülkemizde henüz yaygın olarak kullanılmamasına karşın ADOS-2 ve 3DI KTÜ Farabi Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh SaÄŸlığı ve Hastalıkları kliniÄŸimizde uygulanmaya baÅŸlanmıştır.

Otizmin karmaşık doÄŸası ekip çalışmasını ÅŸart koÅŸmaktadır. Bu baÄŸlamda deÄŸerlendirme, tedavi ve takip sürecinde birçok farklı disiplinden destek almak da çok önemlidir. Bunlar çocuÄŸun zihinsel, dil, motor, öz bakım, sosyal ve duygusal geliÅŸim alanlarında, çocuÄŸu geliÅŸimsel açıdan deÄŸerlendirerek, çocuk saÄŸlığı izleminde rol alan, destekleyici, geliÅŸimsel programlar ile çocuÄŸa, aileye yardımcı olan çocuk geliÅŸimi uzmanları, çocukların el yazısı, ince motor becerileri ve günlük yaÅŸam becerileri gibi becerilerini geliÅŸtirmelerine yardımcı olmak için çalışan ergoterapistler, konuÅŸma ve dil sorunlarının üstesinden gelmelerine yardımcı olabilecek dil ve konuÅŸma terapistleri, çocuk ve aileye sosyal ve ekonomik haklarla ilgili danışmanlık yapan sosyal hizmet uzmanları, tanısal deÄŸerlendirme ve erken müdahale konusunda deneyimli ve ihtiyaç duyulan psikometrik testler konusunda yardımcı olabilecek deneyimli psikologlardır.

ÖrneÄŸin epilepsi gibi otizme eÅŸlik edebilen hastalıklar olduÄŸu da göz önüne alındığında altta yatabilecek organik (beyinsel) nedenlerin dışlanması ve tedavi edilebilir sebeplerin bulunup tedavisi amacıyla çocuÄŸunuzun nörolojik muayenesi mutlaka önerilir. Yine konuÅŸma gecikmesi belirtisi ile karışabilen ve farklı yöntemlerle tedavi edilebilen iÅŸitme kaybının deÄŸerlendirilmesi için kulak burun boÄŸaz muayenesi ve hastalığın neden ortaya çıktığı, arkasında yatan sebeplerin anlaşılması ve bu nedenlerin ortaya konması anlamına gelen etiyolojik çalışmanın bir parçası olarak genetik deÄŸerlendirme ailelere önerilmeli ve ilgili alan hekimlerine gerekli yönlendirmeler yapılmalıdır.

Tedavi

Otizmde kesin tedavi henüz olası deÄŸildir. Tedavide sosyal iletiÅŸim ve etkileÅŸimde kısıtlılık, kısıtlı ilgi alanları ve tekrarlayıcı davranışlar gibi otizm çekirdek belirtilerinde iyileÅŸmeye ek olarak, öz bakım, günlük ve bağımsız yaÅŸam becerilerinin geliÅŸtirilmesi hedeflenir. Bunun için en uygun yaklaşım erken dönemde baÅŸlayan yoÄŸun bireyselleÅŸtirilmiÅŸ rehabilitasyon programlarıdır. Rehabilitasyon ancak eÄŸitim ve saÄŸlık alanlarının iÅŸ birliÄŸi içinde çalışması ile etkili hale gelir. Otizmin çekirdek semptomlarını azaltmak, bireylerin kendi potansiyellerine kavuÅŸmasını saÄŸlamak, ailenin veya çocukların uyum ve iÅŸlevselliÄŸini bozan eÅŸzamanlı fiziksel ve ruhsal sorunları tedavi etmek, bakım verenlere destek olmak, eÄŸitim ve kanıta dayalı tedavi yöntemlerini uygulamak otizmli bireylerde temel tedavi hedefleridir.

Otizm tanısı koyulan çocukların vakit kaybetmeden özel eÄŸitime ve -eÄŸer öneriliyorsa- ilaç tedavisine baÅŸlaması gerekmektedir. Ä°laçlar otizmi tedavi etmese de çocuÄŸun eÄŸitime uyum saÄŸlamasında, dikkatini toparlamasında dolayısıyla otizm belirtilerinin gerilemesinde çok önemli yer tutmaktadır. Özel eÄŸitim için aile isterse üniversite veya devlet hastanelerinden çocuklar için özel gereksinim raporu (ÇÖZGER) alıp rehberlik araÅŸtırma merkezi (RAM)’ne baÅŸvurarak resmi bir ÅŸekilde ya da resmi olmadan kendi maddi imkânları ile baÅŸlayabilir. Özel eÄŸitimde çocuk yakından izlenmelidir. Verilen eÄŸitim ile çocuÄŸun hangi belirtilerinin gerilediÄŸine dikkat edilmelidir.

Özel eÄŸitimin yanı sıra tedavideki en büyük destek aile tarafından verilen evdeki eÄŸitimdir. Ev eÄŸitim programı özel eÄŸitimde uygulanan eÄŸitimlerin aile bireyleri tarafından uygulanmasıdır. Ailedeki tüm bireyler kardeÅŸler dahil özel eÄŸitim merkezinde yapılan etkinlikleri ve eÄŸitimleri çocuÄŸa özel zaman ayırarak çocuÄŸun en çok zaman geçirdiÄŸi ev, akraba evi, market, sokak ve parklarda tekrar edebilir.

 

Previous Next